Từ kích hoạt tư duy đến hình thành năng lực giải quyết vấn đề trong học sinh
Trong kỷ nguyên mà thông tin không thiếu, điều quan trọng nhất không còn là “biết gì”, mà là “biết cách giải quyết vấn đề”. Dạy học theo kỹ thuật nêu và giải quyết vấn đề (Problem-Solving Learning) giúp học sinh chủ động, tư duy phản biện và sáng tạo, thay vì học thụ động, ghi nhớ máy móc.
🎯 Mục tiêu của kỹ thuật
- Phát triển năng lực nhận diện, phân tích và giải quyết vấn đề thực tiễn.
- Giúp học sinh hình thành tư duy phản biện, logic và kỹ năng ra quyết định.
- Nâng cao vai trò tự học, tự nghiên cứu và hợp tác nhóm trong quá trình học.
🧠 Bản chất của kỹ thuật
Kỹ thuật dạy học nêu và giải quyết vấn đề là quá trình sư phạm trong đó:
- Giáo viên đóng vai trò là người dẫn dắt, khơi gợi và định hướng tư duy.
- Học sinh là người khám phá – người giải quyết – người phản biện, thay vì chỉ là người ghi nhớ.
- Bài học bắt đầu từ một tình huống/vấn đề cụ thể, gần gũi, kích thích học sinh đặt câu hỏi và tìm lời giải.
🔄 Quy trình thực hiện (5 bước điển hình)
1. Nêu vấn đề
Giáo viên đưa ra một tình huống có mâu thuẫn, yêu cầu học sinh quan sát, đặt câu hỏi.
→ Mục tiêu: tạo sự ngạc nhiên – thách thức – tò mò.
2. Phân tích và đặt câu hỏi
Học sinh xác định vấn đề cốt lõi cần giải quyết: điều gì chưa hiểu? điều gì mâu thuẫn?
3. Đề xuất giả thuyết hoặc hướng giải quyết
Dựa trên kiến thức nền và suy luận logic, học sinh đưa ra giả thuyết hoặc phương án giải quyết tạm thời.
4. Thực hiện thử nghiệm – thu thập dữ liệu
Qua đọc tài liệu, thí nghiệm, trao đổi nhóm… học sinh kiểm chứng giả thuyết, từ đó rút ra kết luận.
5. Kết luận – mở rộng vấn đề
Tổng hợp, khái quát kiến thức rút ra, và kết nối với tình huống thực tế khác.
📚 Ví dụ minh họa
🧪 Môn Vật lý
Vấn đề: Tại sao bóng đèn dây tóc lại sáng lên khi đóng công tắc?
→ Học sinh nêu giả thuyết, mô hình hóa mạch điện, thử nghiệm trên bảng mạch ảo/ thực tế để xác minh.
📖 Môn Ngữ văn
Vấn đề: Vì sao nhân vật A lại hành động trái ngược với chuẩn mực xã hội?
→ Học sinh phân tích tâm lý nhân vật, bối cảnh truyện, so sánh với thực tế đời sống.
🌱 Môn Sinh học
Vấn đề: Vì sao cây bị héo khi tưới bằng nước muối đậm đặc?
→ Học sinh đưa ra giả thuyết, phân tích hiện tượng thẩm thấu và xác minh bằng thí nghiệm.
🧰 Một số dạng vấn đề thường sử dụng
- Vấn đề nhận thức (giải thích hiện tượng, tìm hiểu nguyên nhân)
- Vấn đề vận dụng (tìm giải pháp cho một tình huống)
- Vấn đề đạo đức – xã hội (tranh luận, phản biện, quyết định đúng sai)
📈 Lợi ích
- Kích thích hứng thú học tập, sự tò mò tự nhiên của học sinh
- Phát triển năng lực tự học, sáng tạo, phản biện và giải quyết vấn đề thực tế
- Chuyển vai trò giáo viên từ “người truyền đạt” sang “người thiết kế và hỗ trợ quá trình học tập”
- Tạo lớp học sôi nổi, học sinh trở thành chủ thể của tri thức
⚠️ Thách thức và cách khắc phục
| Thách thức | Giải pháp |
|---|---|
| Học sinh còn thụ động, chưa quen phản biện | Bắt đầu với vấn đề đơn giản, hướng dẫn cách đặt câu hỏi |
| Giáo viên mất nhiều thời gian chuẩn bị tình huống | Xây dựng thư viện tình huống dùng chung theo môn học |
| Thiếu tài liệu và điều kiện thực hành | Kết hợp phần mềm mô phỏng, tài nguyên số, bài tập tình huống mở |
✅ Gợi ý thực hành hiệu quả
- Chọn vấn đề gần gũi, có tính bất ngờ, đa chiều và phù hợp trình độ.
- Khuyến khích học sinh tranh luận, nêu lý do, đưa bằng chứng cho nhận định của mình.
- Sử dụng bảng nhóm, phiếu tư duy, sơ đồ tư duy, trò chơi tình huống để tổ chức hoạt động.
- Ghi nhận quá trình tư duy của học sinh, không chỉ đánh giá kết quả cuối cùng.
- Kết nối vấn đề học được với thực tiễn đời sống hoặc môn học khác.
🏁 Kết luận
Dạy học nêu và giải quyết vấn đề là chìa khóa phát triển năng lực học sinh trong thế kỷ 21. Khi học sinh được tiếp cận tri thức bằng con đường tự khám phá, các em sẽ không chỉ học được kiến thức, mà còn hình thành tư duy phản biện, kỹ năng sống và sự chủ động đón nhận thử thách. Chính điều đó tạo nên một lớp học không chỉ “dạy để biết”, mà còn “dạy để làm – để sống – để trở thành”.
